Chương 2: NGƯỜI Ở LẠI

Tháng Bảy, nắng hanh miệt biên thùy đổ xuống thị trấn nhỏ ven sông như hun cả không gian thành một lò lửa câm lặng. Con sông mùa này đỏ quạch phù sa, cuộn xoáy dưới chân những chiếc bè cá neo san sát, chảy chậm qua rặng bần, qua những vạt điên điển vàng rực đang độ trổ bông. Bình thường khúc sông ấy ồn ào tiếng trẻ con tắm sông, tiếng mái chèo khua nước, tiếng rao hàng vọng ra từ mấy chiếc ghe nhỏ. Mấy hôm nay nó im lìm đến đáng sợ, như đang nín thở chờ một điều gì sắp vỡ tung.

Đêm trước, cả thị trấn chấn động vì một chuyện người ta chỉ dám thì thầm sau cánh cửa khép kín: mấy tay chức sắc địa phương khét tiếng hà hiếp dân lành đã bị trừng trị giữa đêm, gọn gàng, không để lại dấu vết. Người ta đồn đó là việc của "người trên núi", cách gọi dè dặt mà dân trong vùng vẫn dùng khi nhắc tới những người hoạt động bí mật. Có người kể lại, giọng thì thào bên hàng ba, rằng đêm đó không một tiếng chó sủa, không một ngọn đèn dầu nào bị bật lên, như thể cả bóng đêm cũng đồng lõa che giấu cho những bước chân lặng lẽ ấy.

Tiếng súng đêm ấy vừa dứt thì bộ máy cai trị đã siết chặt gọng kìm. Lệnh giới nghiêm ban xuống ngay sáng hôm sau. Trên các ngả đường hướng ra phía đồng, tiếng xe cơ giới gầm rú, tiếng giày đinh nện xuống nền đất khô khốc xé toạc sự yên tĩnh vốn có của miệt sông nước. Từng tốp lính rảo qua các con hẻm, gõ cửa từng nhà, lục soát từng góc bếp, từng đống rơm sau vườn. Có nhà bị lật tung cả nồi cơm đang nấu dở, gạo trắng vãi ra nền đất lẫn với bụi tro, mà chủ nhà chỉ dám đứng nép vào góc cửa, không dám hé một lời phản kháng.

Nguyễn Hữu Nghĩa, mười bốn tuổi, mắt đen sáng nhưng lúc nào cũng đượm chút lo âu quá tuổi, lầm lũi đi qua góc chợ, tay xách giỏ rau, cố về kịp trước giờ giới nghiêm. Chợ chiều nay vắng tanh, những sạp bông điên điển, cá linh chỉ còn trơ lại mấy chiếc rổ không nằm chỏng chơ giữa nền đất ẩm. Một con chó gầy trơ xương lê bước qua vũng nước đọng, cụp đuôi, như cũng cảm nhận được thứ không khí nặng nề đang bao trùm cả thị trấn. Trên vách tường loang lổ vôi vữa, người ta dán chi chít tờ thông báo đỏ chói, treo thưởng cho ai chỉ điểm được "người của bên kia". Lính gác đội mũ sắt, tay lăm lăm súng, mắt láo liên nhìn bất cứ ai đi ngang như nhìn kẻ thù.

Nghĩa kéo sụp vành nón lá. Cậu rảo bước. Chân cậu bước nhanh hơn suy nghĩ. Mùi khói khét từ mấy căn nhà bị lục soát, mùi thuốc súng còn vương trong không khí, và nỗi sợ hãi sền sệt phủ lên khuôn mặt những người dân lam lũ quanh đó khiến lồng ngực cậu thắt lại từng đợt. Có một lần cậu suýt va phải một người lính đang đứng chắn ngang lối đi, tim cậu như ngừng đập, nhưng người lính chỉ liếc qua giỏ rau trên tay cậu rồi khoát tay cho đi, không thèm để ý tới một đứa trẻ con gầy gò.

Cậu nhớ có lần cha cậu nói, giọng chậm rãi bên bếp lửa. "Con nhìn ánh mắt người ta là biết xóm mình đang yên hay đang loạn." Hôm nay ánh mắt ai cũng cúi xuống, tránh nhìn nhau, như một cái nhìn thẳng cũng đủ trở thành bằng chứng buộc tội. Ngay cả bà Tư bán chè, người vốn hay cười nói rôm rả mỗi lần Nghĩa ghé qua, hôm nay cũng chỉ lặng lẽ dọn gánh, mắt không dám ngước lên nhìn ai. Cậu biết, dưới cái vẻ bình yên giả tạo này, một dòng nước ngầm đang cuộn chảy dữ dội. Và gia đình cậu, nơi có người cha từng cầm súng những năm chống quân xâm lược trước đó, đang đứng ngay trên lằn ranh của dòng nước ấy.

Nhà Nghĩa là căn chòi lá nhỏ nằm khuất sau con rạch, cách chợ chừng nửa giờ đi bộ. Mẹ cậu mất khi cậu còn rất nhỏ, vì một trận sốt rét không có thuốc men chữa kịp, chuyện thường tình ở miệt quê nghèo những năm tháng ấy. Từ đó hai cha con nương tựa vào nhau, sống bằng nghề đánh cá và làm thuê cấy mướn. Căn chòi tuy nhỏ nhưng lúc nào cũng gọn gàng, có một chiếc bàn thờ nhỏ đặt ảnh mẹ Nghĩa, nơi ông Hai Sơn vẫn thắp nhang đều đặn mỗi tối rằm, dù ông không phải người hay nói về nỗi nhớ của mình.

Ông Nguyễn Hữu Sơn, người trong xóm gọi thân mật là ông Hai Sơn, là người ít nói nhưng làm việc gì cũng chắc chắn. Một vết sẹo lớn, lồi lõm nơi đầu gối phải, là chứng tích của trận đánh trên sông từ hồi ông còn trẻ, thời theo đoàn quân kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ ngày bị thương, ông đi hơi khập khiễng, nhưng đôi bàn tay vẫn chắc khỏe, vẫn quăng chài, vác lúa, và dù không ai trong xóm biết, vẫn có thể tháo lắp một khẩu súng trong bóng tối chỉ bằng cảm giác của những ngón tay. Có lần Nghĩa tình cờ thấy cha ngồi một mình, hai tay lần mò trên một vật gì đó bọc kỹ trong bao vải dầu dưới sàn nhà, nhưng ông chỉ im lặng cất nó đi ngay khi thấy con, không giải thích gì thêm.

Đêm ấy một cơn mưa giông bất chợt trút xuống xối xả. Sấm chớp xé những đường rách trên nền trời đen thẫm, tiếng vọng dội về từ phía những dãy núi xa mờ sau lớp mưa dày. Trong căn chòi lá, ánh đèn dầu hắt bóng hai cha con run rẩy lên vách tre nứa, bóng ông Hai Sơn to lớn, còn bóng Nghĩa nhỏ bé, co ro như một dấu chấm hỏi run rẩy bên cạnh.

Ông Hai Sơn ngồi xếp bằng trên tấm phản gỗ đã lên nước bóng loáng vì thời gian, đôi bàn tay chai sần miết nhẹ lên mặt kính một chiếc la bàn đồng đã ngả màu xanh hoen rỉ, báu vật duy nhất còn sót lại của một thời trai trẻ, món quà một người đồng đội cũ tặng trước lúc chia tay. Nghĩa đẩy cửa bước vào, người ướt sũng như vừa lội qua sông. Cậu run lên, không hẳn vì lạnh, mà vì nỗi ám ảnh nhìn thấy ngoài chợ ban chiều. Cậu ngồi thụp xuống bên chân cha, ôm lấy đầu gối, giọng nghẹn lại.

"Tía ơi, ngoài lộ tụi nó lùng dữ quá." Nghĩa siết chặt hai bàn tay vào nhau, giọng run bần bật….

"Tụi nó vô nhà người ta, lật tung hũ gạo, đập bể lu nước. Tụi nó nói trên loa là người mình ác, giết người của nhà nước. Có thiệt vậy không tía? Người mình ác thiệt sao tía?"

Ông Hai Sơn không trả lời ngay. Ông đưa mắt nhìn đứa con trai độc nhất, ánh mắt trầm như mặt sông đêm mưa. Ông với tay lấy chiếc khăn cũ lau nước mưa trên tóc con, rồi kéo nó sát vào lòng, để hơi ấm của mình truyền sang cho đứa nhỏ đang run rẩy. Một lúc lâu, ông mới cất tiếng, chậm rãi như từng bước chân lội bùn.

"Nghĩa à, con nghe tía nói nè." Giọng ông trầm, chậm, nhưng chắc như từng nhát cuốc bổ xuống đất.

"Đất này, từ đời ông cố con khai hoang lập ấp, đến đời tía cầm súng đánh giặc ngoại xâm, biết bao nhiêu mồ hôi nước mắt đổ xuống rồi. Người mình không ác. Người mình chỉ đang tìm cách giữ lấy cái xứ sở này, để người cày có ruộng, để đứa con nít như con được đi học mà không phải nơm nớp lo bom đạn, để không còn cảnh mẹ con phải chịu ốm đau không thuốc thang như má con hồi đó."  Nghĩa cúi đầu. 

Nhắc tới má, lòng cậu lại nhói lên một chút. Cậu nhớ mơ hồ một bàn tay mềm mại từng xoa đầu mình, nhưng gương mặt má thì cậu chỉ còn nhớ qua tấm ảnh nhỏ đặt trên bàn thờ. Ông Hai Sơn nhận ra sự chùng xuống trong ánh mắt con, im lặng một lúc rồi nói tiếp, giọng dịu hơn.

"Má con mất không phải vì trời kêu, mà vì cái xứ này còn nghèo, còn thiếu thốn quá, thuốc men không tới tay người cần." Ông thở dài, một hơi thở dài kéo cả tuổi trẻ của ông trong đó...

"Tía không muốn đời con cũng phải sống trong cái vòng thiếu thốn, sợ hãi đó nữa."

Ông lật ngửa chiếc la bàn, chỉ vào cây kim đang khẽ rung giữa vòng số.

"Con nhìn cái kim này coi. Trời có giông bão cỡ nào, người ta có xoay cái hộp này đi đâu, nó cũng chỉ về một hướng." Ông ngừng lại, đặt bàn tay lên vai con…

"Lòng người mình cũng vậy đó con. Dù có ai gieo rắc sợ hãi, dù có ai dán bùa dán báp gì đi nữa, thì lòng của người dân đất này vẫn chỉ hướng về một chỗ: hướng về cái ngày mình được làm chủ mảnh đất của tổ tiên, không còn ai tới đây hà hiếp, cướp bóc được nữa. Sau này lỡ tía có bề gì, con phải giữ cho được cái hướng đó, nghe chưa?" Nghĩa nhìn chăm chằm vào cây kim la bàn. 

Một luồng cảm xúc lạ lùng, nóng hổi, chạy dọc sống lưng cậu thiếu niên mười bốn tuổi. Nỗi sợ ban chiều bỗng chốc lùi xa, nhường chỗ cho một điều gì đó lớn lao hơn mà cậu chưa gọi tên được, nhưng cậu biết mình sẽ không bao giờ quên cảm giác này.

Bên ngoài, mưa vẫn rơi không ngớt. Có một khoảng lặng ngắn ngủi giữa hai cha con, chỉ có tiếng mưa gõ đều trên mái lá và tiếng đèn dầu lép bép cháy. Nghĩa ngước lên, giọng nhỏ hẳn đi, như sợ hỏi ra sẽ chạm phải một điều gì đó cấm kỵ.

"Tía, cái la bàn này của ai cho tía vậy?"

Ông Hai Sơn khẽ mỉm cười, một nụ cười hiếm hoi thoáng qua trên gương mặt vốn nghiêm nghị của ông. Ông xoay chiếc la bàn trong tay, ánh mắt xa xăm như đang nhìn về một khoảng thời gian rất xa.

"Của một người anh em tía quen hồi đánh giặc Pháp." Ông kể, giọng chậm rãi.

"Ảnh tên Tư Kiên, người gan dạ nhất đội tía. Hồi đó tụi tía đóng quân trong một cái hang trên núi, lạc đường hoài vì rừng rậm quá, không có bản đồ. Ảnh có cái la bàn này, cứ mỗi lần lạc là lấy ra coi, dẫn cả đội đi đúng đường. Tới lúc chia tay, ảnh dúi nó vào tay tía, nói là để tía giữ, phòng khi tía cũng lạc đường như ảnh hồi đó."

"Rồi chú Tư Kiên giờ ở đâu tía?" Ông Hai Sơn im lặng một lúc, ánh mắt trầm xuống.

"Ảnh mất rồi con. Ngay trận đánh cuối cùng trước khi hòa bình lập lại tạm thời. Tía không kịp gặp ảnh lần cuối." Ông nắm chặt chiếc la bàn trong lòng bàn tay, như đang nắm lấy một phần ký ức không muốn buông.

"Nên tía mới giữ cái này kỹ vậy đó. Nó không chỉ là cái la bàn, nó là lời hứa của tía với ảnh, rằng tía sẽ sống tiếp phần đời mà ảnh không còn được sống, sẽ nhìn thấy cái ngày mà tụi tía từng mơ tới." Nghĩa im lặng, cúi đầu. 

Cậu chưa từng nghe cha kể nhiều như vậy về quá khứ. Trong bóng tối chập chờn ánh đèn dầu, cậu bỗng thấy cha mình không chỉ là một người cha lam lũ đánh cá, mà còn mang trong mình cả một khoảng trời ký ức nặng trĩu mà cậu chỉ mới được hé lộ một góc nhỏ.

"Tía…" Nghĩa ngập ngừng

"Sau này con lớn, con có phải cầm súng như tía không?" Ông Hai Sơn nhìn con thật lâu, rồi lắc đầu chậm rãi.

"Tía không mong con phải cầm súng. Tía chỉ mong con giữ được cái lòng ngay thẳng, biết thương người, biết đứng về phía lẽ phải. Còn có phải cầm súng hay không, là do thời cuộc đẩy đưa, không phải do tía muốn hay con muốn." Ông xoa đầu con, bàn tay chai sần nhưng ấm áp.

"Miễn là tới lúc đó, con không hèn nhát, không phản bội gốc gác của mình, vậy là đủ rồi."

Câu chuyện bị cắt ngang bởi tiếng chó sủa dữ dội dồn dập từ đầu rạch. Ánh đèn pin quét loang loáng qua bụi rậm, rọi thẳng vào vách lá căn chòi. Tiếng quát tháo vang lên ngoài kia, dồn dập, đầy đe dọa.

" Khám nhà lão Sơn, có tin báo lão chứa chấp người lạ ! "

Ông Hai Sơn biến sắc trong khoảnh khắc, nhưng ngay sau đó là sự điềm tĩnh lạ thường của một người đã quen với hiểm nguy. Ông biết nơi này đã lộ, có lẽ ai đó trong xóm đã bị ép khai, hoặc chỉ đơn giản là một sự nghi ngờ vu vơ đủ để đối phương lục soát bất cứ nhà nào có người từng dính líu đến kháng chiến cũ. Không chần chừ, ông nắm chặt vai Nghĩa, đẩy mạnh cậu ra cửa sau, nơi chiếc xuồng ba lá đang cắm sào dưới rạch nước tối đen.

"Nghĩa…Đi mau " Ông vừa nói vừa kéo mạnh cánh tay con.

"Xuôi theo dòng nước, tìm tới nhà chú Ba Đờn bên kia đồng, nói là tía gửi!"

"Tía ơi, còn tía thì sao?" Nghĩa hốt hoảng níu lấy vạt áo cha, nước mắt đã ứa ra tự lúc nào.

"Tía ở lại nghi binh chặn tụi nó."

Ông đẩy con xuống xuồng, tay nhanh nhẹn phủ lên người cậu một lớp lá dày để ngụy trang.

"Đi đi, đi mau… Không được ngoái đầu lại ! Nhớ giữ lấy cái la bàn cho tía, giữ kỹ nghe con "

Nghĩa nằm mọp dưới lườn xuồng lạnh ngắt, hai tay ôm khư khư chiếc la bàn đồng trước ngực. Cạnh kim loại cấn vào lòng bàn tay như một lời nhắc phải sống, phải giữ.

Qua khe lá, cậu thấy cha mình quay vào nhà, cố tình đánh đổ cái chạn bát gây tiếng động lớn, rồi hét lên, chạy ngược về phía khác để đánh lạc hướng toán lính, dẫn dụ chúng đi xa khỏi con rạch nơi chiếc xuồng đang trôi.

Đèn tắt. Tiếng súng nổ. Tiếng chân người lao xao khắp bụi rậm. Xuồng trôi. Nghĩa nín thở. Tiếng súng nổ chát chúa giữa màn mưa. Tiếng quát tháo xa dần về phía lộ lớn. Chiếc xuồng không người chèo cứ thế trôi theo dòng nước lũ, đưa Nghĩa dạt vào màn đêm đặc quánh. Nước mắt cậu hòa lẫn vào những giọt mưa lạnh buốt trên mặt. Cậu không dám khóc thành tiếng, chỉ nghiến răng, để mặc nước mắt chảy tự do trong bóng tối không ai nhìn thấy. Đêm ấy, thị trấn nhỏ mất đi một mái nhà lá. Nhưng phía những cánh đồng xa, một hạt giống khác đang bắt đầu nảy mầm.